Bệnh cơ tim chu sinh: Cập nhật cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, bệnh tim mạch ngày càng được ghi nhận là nguyên nhân quan trọng gây tử vong mẹ trên toàn cầu. Bên cạnh các bệnh tim có sẵn trước thai kỳ, một số bệnh lý tim mạch đặc thù liên quan trực tiếp đến thai nghén và hậu sản đã được mô tả, trong đó bệnh cơ tim chu sinh (PPCM) là một thực thể đặc biệt.

PPCM được mô tả lần đầu vào thế kỷ XX, tuy nhiên cho đến nay vẫn là một thách thức trong thực hành lâm sàng sản khoa. Các bài tổng quan đăng trên International Journal of Gynecology and Obstetrics (IJGO) nhấn mạnh rằng PPCM thường bị bỏ sót hoặc chẩn đoán muộn do các triệu chứng ban đầu không đặc hiệu. Việc cập nhật kiến thức về PPCM có ý nghĩa quan trọng đối với bác sĩ sản phụ khoa nhằm giảm tỷ lệ biến chứng và tử vong mẹ.

2. ĐỊNH NGHĨA VÀ DỊCH TỄ HỌC

2.1. Định nghĩa

Bệnh cơ tim chu sinh được định nghĩa là suy tim do rối loạn chức năng tâm thu thất trái xuất hiện trong tháng cuối của thai kỳ hoặc trong vòng 5 tháng sau sinh, ở phụ nữ không có tiền sử bệnh tim và không tìm được nguyên nhân khác gây suy tim. Siêu âm tim cho thấy phân suất tống máu thất trái (LVEF) dưới 45%.

2.2. Dịch tễ học

Tỷ lệ mắc PPCM dao động từ 1/1.000 đến 1/4.000 ca sinh sống, thay đổi theo khu vực địa lý và đặc điểm dân số. Tỷ lệ cao hơn được ghi nhận ở phụ nữ:

Tuổi mẹ cao

Đa thai

Tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật

Béo phì hoặc có yếu tố nguy cơ tim mạch

IJGO nhận định rằng xu hướng gia tăng tuổi mang thai và các bệnh lý thai nghén có thể làm tăng tỷ lệ mắc PPCM trong tương lai.

3. CƠ CHẾ BỆNH SINH

PPCM là bệnh lý đa yếu tố, trong đó nhiều cơ chế sinh học cùng tham gia gây tổn thương cơ tim.

Stress oxy hóa và prolactin

Stress oxy hóa tăng cao trong giai đoạn chu sinh có thể kích hoạt quá trình phân cắt prolactin từ dạng 23 kDa thành dạng 16 kDa. Prolactin 16 kDa có tác dụng gây độc lên tế bào nội mô và tế bào cơ tim, dẫn đến rối loạn chức năng vi mạch và suy giảm co bóp cơ tim. Cơ chế này là cơ sở sinh học cho việc sử dụng bromocriptine trong điều trị PPCM.

Rối loạn tạo mạch và tiền sản giật

Các yếu tố kháng tạo mạch như sFlt-1 tăng cao trong tiền sản giật có thể gây mất cân bằng hệ thống mạch máu, dẫn đến thiếu máu vi mạch cơ tim. Nhiều tác giả cho rằng PPCM và tiền sản giật có chung nền tảng sinh bệnh học.

Yếu tố di truyền

Khoảng 10–15% bệnh nhân PPCM mang các đột biến gen liên quan đến bệnh cơ tim giãn, đặc biệt là gen TTN. Điều này gợi ý rằng thai kỳ có thể là yếu tố kích hoạt biểu hiện lâm sàng của một bệnh cơ tim tiềm ẩn.

Yếu tố viêm và miễn dịch

Sự thay đổi cân bằng miễn dịch trong và sau thai kỳ có thể góp phần vào phản ứng viêm cơ tim, làm trầm trọng thêm tình trạng suy tim.

4. BIỂU HIỆN LÂM SÀNG

Triệu chứng PPCM thường không đặc hiệu, bao gồm:

• Khó thở tăng dần, khó thở khi nằm
• Mệt mỏi nhiều
• Phù chi dưới
• Đánh trống ngực
• Ở các trường hợp nặng, bệnh nhân có thể xuất hiện phù phổi cấp, loạn nhịp nguy hiểm hoặc sốc tim. Do đó, mọi trường hợp khó thở tiến triển nhanh trong tam cá nguyệt III hoặc hậu sản cần được đánh giá tim mạch sớm.

5. CHẨN ĐOÁN

Chẩn đoán PPCM là chẩn đoán loại trừ, dựa trên lâm sàng và cận lâm sàng.

Siêu âm tim: phương tiện quan trọng nhất, giúp đánh giá LVEF và kích thước buồng tim.

BNP hoặc NT-proBNP: thường tăng cao, giúp phân biệt với khó thở sinh lý.

MRI tim: có thể chỉ định trong một số trường hợp để đánh giá viêm hoặc xơ hóa cơ tim.

6. ĐIỀU TRỊ

Nguyên tắc điều trị

Điều trị PPCM tuân theo nguyên tắc điều trị suy tim phân suất tống máu giảm, đồng thời điều chỉnh phù hợp với tình trạng thai kỳ hoặc hậu sản.

Trong thai kỳ

Lợi tiểu (thận trọng)

Beta-blocker chọn lọc

Hydralazine phối hợp nitrate

Tránh sử dụng ACEI/ARB

Sau sinh

Điều trị suy tim tối ưu (ACEI/ARB, beta-blocker, kháng aldosterone)

Bromocriptine trong các trường hợp chọn lọc, kèm chống đông

Chống đông khi LVEF giảm nặng hoặc có huyết khối

7. TIÊN LƯỢNG VÀ PHÒNG NGỪA

Khoảng 50–70% bệnh nhân PPCM có thể hồi phục hoàn toàn chức năng tim trong vòng 6–12 tháng. LVEF ban đầu thấp là yếu tố tiên lượng xấu. Phòng ngừa chủ yếu dựa trên phát hiện sớm nhóm nguy cơ cao, theo dõi chặt chẽ trong và sau sinh, và tư vấn tránh thai phù hợp.

8. KẾT LUẬN

Bệnh cơ tim chu sinh là một bệnh lý nghiêm trọng nhưng có khả năng hồi phục nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Vai trò của bác sĩ sản phụ khoa trong việc nhận diện sớm các triệu chứng nghi ngờ, phối hợp đa chuyên khoa và tư vấn lâu dài cho người bệnh là yếu tố then chốt giúp cải thiện tiên lượng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sliwa K, et al. Peripartum cardiomyopathy. Int J Gynecol Obstet.

Arany Z, Elkayam U. Peripartum cardiomyopathy. Circulation.

Bauersachs J, et al. Current management of peripartum cardiomyopathy. Eur Heart J.

Davis MB, et al. Peripartum cardiomyopathy: state of the art. J Am Coll Cardiol.

Hilfiker-Kleiner D, et al. Prolactin and peripartum cardiomyopathy. Circulation Research.

Tác giả: BSCKII Bùi Thị Thu, BS Phạm Thị Tuyết Mai, BS Trần Thị Mai Hương, BS Phạm Thị Yến – Khoa sản phụ  – Bệnh viện Vinmec Hải Phòng

0